Przejdź do treści
Strona główna » Co czai się w Ogrodzie rozkoszy ziemskich Hieronima Boscha

Co czai się w Ogrodzie rozkoszy ziemskich Hieronima Boscha

Umów rozmowę z naszym ekspertem

Odniesienia do scen biblijnych i przedstawienia świętych to jeden z najczęściej pojawiających się motywów w sztuce dawnej. Okres średniowiecza był niemal w pełni poświęcony sztuce sakralnej i wychwalaniu Boga. W renesansie, mimo powrotu “zachwytu nad człowiekiem” do głównej osi tematycznej, religia wciąż odgrywała ważną rolę. Właśnie na przełomie epok tworzył Hieronim Bosch. Mimo że artysta głównie zajmował się tematyką religijną, nie wszystkie jego dzieła nadawały się do prezentacji w świątyni. Dlaczego?

Ogród rozkoszy ziemskich
Ogród rozkoszy ziemskich, Hieronim Bosch, Domena Publiczna

Kim był Bosch?

Jheronimus Bosch urodził się ok. 1450 roku w ’s-Hertogenbosch w południowej Holandii. Nie wiadomo zbyt wiele o jego życiu. Nie zachowały się żadne dzienniki ani listy, jedynie wpisy w księgach miejskich. Był rysownikiem i malarzem, zarządzał również małym miasteczkiem Oirschot, które w posagu wniosła do majątku jego żona. Już za życia udało mu się zdobyć uznanie. Jego dzieła zamawiane były przez kościół oraz możnych zarówno lokalnych, jak i zagranicznych. Po śmierci jego obrazy stały się niezwykle pożądane. Interesowali się nimi najbogatsi kolekcjonerzy sztuki. Jednym z nich był król Hiszpanii Filip II, czego dowodem jest fakt, że największa kolekcja twórczości Boscha znajduje się w Muzeum Prado w Madrycie.

Słynne dzieło

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych, a jednocześnie tajemniczych, obrazów holendra jest tryptyk Ogród rozkoszy ziemskich powstały ok. 1500 roku. Jak wskazuje słowo tryptyk, dzieło składa się z trzech części – deski środkowej i dwóch skrzydeł bocznych. Po złożeniu skrzydeł widoczny jest obraz Ziemi jako dysku otoczonego wodą. Kłębią się nad nią gęste chmury, przez które przebijają się snopy światła. Przedstawiony świat jest bezludny i pozbawiony kolorów. Podkreśla to monochromatyczna technika en grisaille, która opiera się na wykorzystaniu tylko odcieni szarości. W lewym górnym rogu widoczny jest mały portret Boga na tronie. Całość opatrzona jest inskrypcją pochodzącą z Psalmu 33:9 “Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, a zaczęło istnieć”. Na tej podstawie można wnioskować, że Bosch przedstawił dzień trzeci stworzenia świata.

Raj

Lewe skrzydło tryptyku przedstawia zabiera nas do Edenu. Wśród bujnej roślinności możemy dostrzec palmę po której pniu wije się wąż. Widzimy również Drzewo Życia oplecione winoroślą. Ogród roi się od zwierząt, zarówno tych naturalnie występujących, jak i fantastycznych. Na niebie kłębią się chmary ptaków. Na pierwszym planie widzimy moment stworzenia Ewy i przedstawienia jej Adamowi. Stwórca trzyma klęczącą Ewę za nadgarstek, a prawą dłonią wykonuje gest błogosławieństwa. Obok na trawie siedzi Adam i przygląda się nowej towarzyszce.

Pierwszym zaskoczeniem jest sposób przedstawienia Boga. Powszechnie wyobrażano go jako starszego mężczyznę. Tutaj jednak jest młody, przypomina raczej Jezusa, co z kolei nie zgadza się z chronologią biblijnych wydarzeń.

Na dalszym planie widać sadzawkę, pośrodku której wyrasta wielka, różowa fontanna o fantazyjnych kształtach. Na lądzie przechadzają się słoń i żyrafa. Dla nas zwierzęta znane od najmłodszych lat, oglądane w książkach, kreskówkach i w zoo. W czasach Boscha były stworzeniami niezwykłymi, których artysta najprawdopodobniej nigdy nie widział w rzeczywistości. Prawdopodobnie przerysował je z rycin widzianych w dziennikach podróżniczych. Na horyzoncie widzimy pasmo górskie o formie równie niezwykłej, co fontanna.

Ogród rozkoszy ziemskich

Środkowy panel przedstawia tytułowy ogród. W każdym jego zakątku widać dziesiątki ludzi o różnych kolorach skóry. Wszyscy oddają się hedonistycznym uciechom – obcują ze sobą, jedzą owoce, tańczą.

W centralnej części dzieła widzimy mężczyzn dosiadających przeróżnych zwierząt i galopujących po okręgu wokół kobiet w sadzawce. Motyw tańca w okręgu przywołuje na myśl pogańskie rytuały mające m.in wzmagać płodność.

Innymi wskazówkami mówiącymi o erotycznym charakterze sceny są pojawiające się na obrazie truskawki i poziomki – symbol cielesnych igraszek – oraz martwe ryby, będące symbolem grzesznych myśli. W tle widzimy cztery wymyślne góry-bramy z których wypływają strumienie. Łączą się one w jezioro, pośrodku którego znowu pojawia się fontanna. Tym razem niebieska, spękana, wyglądająca na niestabilną. Czy może to być zapowiedź moralnego upadku?

Piekło

Trzeci panel przedstawia wizję piekła, które czeka na grzeszników z sąsiedniej sceny. W kontraście do pozostałych części tryptyku, których kolory były żywe i świetliste, prawe skrzydło utrzymane jest w tonacji ciemnej, ponurej i złowrogiej. Na horyzoncie widać płonące miasto. Poniżej widzimy przedziwną postać człowieka. Jego tors przypomina pustą skorupkę jaja, a jego nogi – pnie drzew – stoją na dwóch łódkach. Na głowie tego dziwnego człowieka spoczywa dysk z różowymi dudami, które były utożsamiane z lenistwem i bezczynnością. Poniżej widzimy sceny kaźni – zwierzęta i potwory torturują, poniżają a nawet zjadają ludzi. Jako narzędzia tortur wykorzystują instrumenty muzyczne. Dlaczego? W czasach współczesnych artyście, ludową muzykę i przyśpiewki, o często erotycznym zabarwieniu, traktowano jak dzieło szatańskie.

Symbolem przekreślającym jakąkolwiek nadzieję na łaskę jest przebity znak błogosławieństwa jaki widzimy w lewym dolnym rogu. To ten sam gest, który Bóg/Jezus (w zależności od interpretacji) wykonywał w lewej części tryptyku. Swoją grzeszną postawą ukazaną w środkowej części dzieła, ludzie przekreślili szansę na boskie wybaczenie.

Moralista czy heretyk?

Dlaczego Ogród rozkoszy ziemskich jest tak kontrowersyjnym dziełem? Jedni odczytują je jako moralizatorską opowieść o tym, jakie konsekwencje czekają ludzi oddających się w życiu jedynie przyjemnościom. Inni doszukują się w obrazie przesłanek heretyckich.

Jedna z teorii mówi o tym, że Hieronim Bosch należał do sekty adamitów, którzy byli zwolennikami nagości, jako powrotu do rajskiej niewinności człowieka. Przemawiać ma za tym m.in fakt, że przedstawione postaci nie mają zasłoniętych okolic intymnych, co w sztuce religijnej było swego rodzaju standardem. Między innymi z tego względu dzieło nie nadawało się do prezentacji w kościele. Musiało więc zostać zamówione przez prywatnego kolekcjonera.

Mimo że od śmierci Boscha minęło już 500 lat, spór na temat intencji przyświecających mu podczas pracy nad “Ogrodem…” nadal nie został rozstrzygnięty. Nie pozostaje mi nic innego, jak zachęcić Was do samodzielnego przemierzenia tego niezwykłego miejsca i poszukiwania własnych interpretacji.

Zapisz się do naszego newslettera i pobierz Katalog Salonu Sztuki Goldenmark 2021/2022

Co czai się w Ogrodzie rozkoszy ziemskich Hieronima Boscha

    Adres e-mail:

    Numer telefonu (opcjonalnie):

    Wyrażam Administratorowi Danych - Goldenmark Center Sp. z o.o. (nr KRS 0000534748) - zgodę na:

    przesyłanie mi za pomocą środków komunikacji elektronicznej informacji handlowych.

    wykorzystywanie telekomunikacyjnych urządzeń końcowych i automatycznych systemów wywołujących (np. telefon, smartphone, laptop, tablet, komputer, smartwatch itp.) w celu marketingu bezpośredniego.